HPV bilan bog‘liqlik, emlash, skrining tekshiruvlari, e’tibor beriladigan belgilar va davolash haqida qisqa va tushunarli ma’lumot.
Bachadon bo‘yni — bachadonning qinga ochiladigan pastki qismi. Bachadon bo‘yni saratoni shu yerdagi hujayralarda boshlanadi.
Kasallik odatda birdan paydo bo‘lmaydi: avval saratonoldi o‘zgarishlar yuzaga keladi. Ular saratonga aylanishi uchun ko‘pincha 15–20 yil kerak bo‘ladi (immuniteti sust ayollarda 5–10 yil). Bu vaqt ichida o‘zgarishni topib, davolab olish mumkin.
Muhim: Bachadon bo‘yni saratoni oldini olish mumkin bo‘lgan saratonlardan biri — emlash va muntazam skrining orqali. Erta aniqlansa va vaqtida davolansa, tuzalib ketish mumkin.
JSST ma’lumotiga ko‘ra, 2024-yilda dunyoda taxminan 604 ming ayolda bachadon bo‘yni saratoni aniqlangan. Bu ayollarda eng ko‘p uchraydigan saratonlar orasida beshinchi o‘rinda.
O‘zbekistonda bachadon bo‘yni saratoni ayollar orasida ko‘krak bezi saratonidan keyin ikkinchi eng ko‘p uchraydigan saraton hisoblanadi.
Deyarli barcha holatlarning sababi — yuqori xavfli inson papilloma virusi (HPV) bilan uzoq davom etgan infeksiya. HPV juda keng tarqalgan, jinsiy yo‘l bilan yuqadigan virus. Ko‘p hollarda u o‘z-o‘zidan yo‘qolib ketadi, lekin uzoq saqlansa, saratonoldi o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin.
Xavfni oshiradigan boshqa omillar:
Muhim: HPV aniqlanishi saraton bor degani emas. Natijani va keyingi qadamni shifokor baholaydi.
Saratonoldi o‘zgarishlar deyarli hech qanday belgi bermaydi — shuning uchun o‘zingizni sog‘ his qilsangiz ham skrining kerak. Quyidagi belgilardan biri bo‘lsa, shifokorga murojaat qiling:
Muhim: Bu belgilar boshqa kasalliklarda ham uchraydi va sababini faqat tekshiruv aniqlaydi. Lekin ularni e’tiborsiz qoldirmang.
JSST 9–14 yoshli qizlarni, jinsiy hayot boshlanishidan oldin emlashni tavsiya qiladi. Vaksina bachadon bo‘yni saratonining taxminan 76 foiziga sabab bo‘ladigan HPV 16 va 18 turlaridan himoya qiladi.
O‘zbekistonda qizlar 2019-yildan beri milliy emlash kalendari asosida maktab va poliklinikalarda davlat hisobidan emlanmoqda. Ko‘p yillik xalqaro tajriba HPV vaksinasi xavfsiz ekanini ko‘rsatgan.
Muhim: Emlash skriningni almashtirmaydi. Emlangan ayollar ham tavsiya etilgan yoshda skriningdan o‘tishi kerak.
Skrining — hech qanday belgisi yo‘q, o‘zini sog‘ his qilayotgan ayollarni tekshirish. Saratonoldi o‘zgarish vaqtida topilsa, oson davolanadi va saraton rivojlanmaydi. Qo‘llanadigan tekshiruvlar:
Qachon tekshirilish kerak: JSST 30 yoshdan boshlab har 5–10 yilda skriningni tavsiya qiladi (OIV bilan yashovchi ayollarga 25 yoshdan, har 3–5 yilda). O‘zbekistonda 2025-yilda boshlangan dastur bo‘yicha skrining 30, 40 va 50 yoshda HPV testi va suyuq sitologiya bilan o‘tkaziladi.
Muhim: Skriningdagi o‘zgarishning o‘zi saraton tashxisi emas. Keyingi qadamni shifokor tushuntiradi.
Saratonoldi o‘zgarishlarni davolash odatda tez va kam og‘riqli muolaja bo‘lib, ko‘pincha bir qatnovda bajariladi:
Tasdiqlangan saratonni davolashdan oldin kasallik bosqichi aniqlanadi. So‘ng jarrohlik, nur bilan davolash yoki kimyoterapiya tanlanadi; ko‘pincha ular birga qo‘llanadi. Og‘riqni yengillashtirish, ruhiy va jismoniy qo‘llab-quvvatlash ham davolashning bir qismi.
Farzand ko‘rish rejalari bo‘lsa, buni davolash boshlanishidan oldin mutaxassis bilan albatta muhokama qiling.
Bachadon bo‘yni saratonining oldini olish uchun:
Quyidagi hollarda kechiktirmay shifokorga murojaat qiling:
Bunday bezovtalik bo‘lsa, navbatdagi rejalashtirilgan tekshiruvni kutmang.
Yo‘q. HPV juda keng tarqalgan va ko‘pincha o‘z-o‘zidan yo‘qoladi. HPV aniqlansa, shifokor qo‘shimcha tekshiruv yoki kuzatuvni belgilaydi.
Ha. Saratonoldi o‘zgarishlar deyarli belgi bermaydi. Skrining aynan belgisiz paytda o‘zgarishni topish uchun kerak.
JSST 30 yoshdan boshlab har 5–10 yilda skriningni tavsiya qiladi. O‘zbekiston dasturida skrining 30, 40 va 50 yoshda o‘tkaziladi. Sizga mos muddatni shifokor bilan aniqlang.
Ha. Vaksina eng xavfli turlardan himoya qiladi, lekin barchasidan emas. Shuning uchun skrining davom etadi.
Ha. Vaksina 20 yildan ortiq vaqtdan beri ko‘plab mamlakatlarda qo‘llanib kelinmoqda va xavfsiz ekani ko‘rsatilgan. O‘zbekistonda u qizlarga milliy emlash kalendari asosida beriladi.
HPV testi virus bor-yo‘qligini, PAP-test (sitologiya) esa bachadon bo‘yni hujayralarida o‘zgarish bor-yo‘qligini ko‘rsatadi. Ikkalasi ham skriningda qo‘llanadi.
Yo‘q. Bunday belgilar boshqa holatlarda ham uchraydi, sababini tekshiruv aniqlaydi. Lekin noodatiy qon kelishi shifokorga murojaat qilish uchun yetarli sabab.
Bachadon bo‘yni yo‘nalishi
Onkolog-mammolog
Onkologiya sohasida 33 yillik tajribaga ega. Ayollarni ko‘rikdan o‘tkazadi va har bir bemor bilan keyingi qadamlarni tushunarli tilda tushuntirib beradi.
Shu yo‘nalish bo‘yicha qisqa savolnomani to‘ldiring — javoblaringizni mutaxassis ko‘rib chiqadi. Belgilar bezovta qilsa, to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rikka yozilishingiz ham mumkin.
